كه پروردگار شما است نه غير او چه غير را با او در اين صفتها شركت نيست * ( فَاعْبُدُوه ) * پس او را بپرستيد بيگانگى * ( أَ فَلا تَذَكَّرُونَ ) * آيا پند نميگيريد يا تفكر نميكنيد كه مستحق عبادت او است نه معبودان باطله چون بطريق تذكير نعمت خلق را دعوت كرد بر طريق ترهيب و تخويف گفت كه * ( إِلَيْه ) * بسوى جزا يا حكم او است * ( مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً ) * بازگشت همهء شما بموت و نشور نه به غير او پس مهيا باشيد براى آن و مستعد آن شويد بكسب اعمال صالحه و اجتناب از افعال سيئه * ( وَعْدَ اللَّه ) * مصدر مؤكد لنفسه است زيرا كه اليه مرجعكم وعده ايست از او سبحانه يعنى وعده داد شما را خداى وعده دادنى * ( حَقًّا ) * راست و درست كه در وى خلف نيست اين مصدر ديگر است موكد لغيره كه مدلول عليه وعده است * ( إِنَّه يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ) * بدرستى كه خداى بيافريد در اول خلق را * ( ثُمَّ يُعِيدُه ) * پس بعد از مردن زنده گرداند آن را و مقصود از ابدا و اعاده ثواب و عقاب است چنان كه فرمود كه * ( لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا ) * تا جزا دهد آنان را كه گرويده‌اند به او * ( وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ ) * و كرده‌اند عملهاى پسنديده * ( بِالْقِسْطِ ) * بعدل خود يا مكافات كند ايشان را بعدل ايشان يعنى برعايت عدل كه در امور كرده باشند يا بايمان ايشان چه ايمان عدل قويم است و در برابر آن شرك كه ظلم عظيم و عذاب اليم است لقوله تعالى إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ و اين اوجه است به جهت مقابلهء آن بقوله * ( وَالَّذِينَ كَفَرُوا ) * و آنان كه كافر شدند * ( لَهُمْ شَرابٌ مِنْ حَمِيمٍ ) * مر ايشانراست آشاميدنى از آب گرم دوزخ كه چون بخورند احشا و امعاى ايشان پاره پاره گردد * ( وَعَذابٌ أَلِيمٌ ) * و ديگر ايشانراست عذابى دردناك كه تخفيف نيابد * ( بِما كانُوا ) * بسبب آنكه بودند كه به خدا و رسول او * ( يَكْفُرُونَ ) * كافر ميشدند و نميگرويدند و بدانكه مقابلهء اين آيت بآيت سابق مقتضى آنست كه چنين باشد كه ( ليجزى الذين كفروا به شراب من حميم و عذاب اليم ) بسبب كفرهم لكن تغيير نظم فرموده جهت مبالغه در استحقاق كفار عقاب را و تنبيه بر آنكه مقصود بالذات از ابداء او اعاده اثابه است و عقاب بالعرض واقع مىشود و اشعار بر آنكه حقتعالى مستولى اثابهء مومنانست به آنچه لايق است بلطف و كرم او و لهذا تعيين آن نفرموده و اما عقاب كفره مانند دايى است كه سوء اعتقاد و شوم افعال ايشان را به آن كشيده آيه در حكم تعليل قوله * ( إِلَيْه مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً ) * است زيرا كه چون مقصود از ابدا و اعاده مجازات حقتعالى است مكلفان را بر اعمال ايشان پس مرجع جميع لا محاله با او باشد و نيز به جهت احتجاج باهل كفر